Bir Şekerden Fazlası: Balat’ta Yaşayan İstanbul Hikâyesi
Balat Merkez Şekercisi
Bir şekerci dükkânı, bir semt ve geçmişten bugüne taşınan bir gelenek… Savaş Corut, 1879’dan
günümüze uzanan Balat Merkez Şekercisi’nin hikâyesini; akidenin kültürel anlamını, Balat’ın çok
kültürlü geçmişini, el emeğiyle sürdürülen üretimi ve yeni nesille kurduğu bağı anlatıyor. “Ben
bu dükkânda yalnızca şeker satmıyorum, aynı zamanda Balat’a ve İstanbul’un tarihi kültürüne
tanıklık ediyorum,” diyen Savaş Corut ile konuştuk.
Savaş Bey, Balat Merkez Şekercisi’nin hikâyesine
geçmeden önce sizi biraz tanıyabilir miyiz?
Yolunuz bu şekerci dükkanı ile nasıl ve ne
zaman kesişti?
Savaş Corut: İstanbul’un Sultanahmet semtinde,
17 Aralık 1971’de doğdum. Ailemin kökleri aslen
Sivas’a dayanıyor ve yaklaşık 80 yıl önce İstanbul’a
göç etmişler. İlköğrenimimi ve sonraki eğitim hayatımı
tamamladıktan sonra, babamın da esnaf olmasının
etkisiyle ticaret hayatına adım attım. Uzun
yıllar boyunca ulusal ve uluslararası markalarda
yöneticilik ve distribütörlük görevleri üstlendim. İstanbul’da
yarım asra yaklaşan bir hayatın ardından,
şehrin bitmek bilmeyen hengâmesinden ve yoğun
kalabalığından yorulduğumu fark ettim. Şehrin dışında,
belki Batı Ege’de, belki Kuzey Marmara’da
sakin bir sahil kasabasında yaşama fikri ağır basıyordu.
Tam da bu arayış içindeyken bir gün Balat’ı
geziyordum. Bu tarihî sokaktan geçerken, bugün
aynı zamanda ortağım olan Mahmut Saklı adındaki
kardeşimle karşılaştım. Bana, “İstanbul’dan gitmeyin.
Burada tam size göre bir yer var; burası tarihî bir
şekerci dükkânı,” dedi. Bahsettiği yer, geçmişi 1879
yılına uzanan Balat Merkez Şekercisi’ydi.
İstanbul’dan gitmeyi planlarken kendinizi bir
anda Balat’ta bulmuşsunuz. Sizi bu semte
bağlayan ne oldu ve devraldığınız dükkânın
geçmişinde nasıl bir tarih saklıydı?
Dükkânın geçmişini araştırdığımızda, kuruluşunun1879 yılına uzandığını ve ilk döneminde Yahudi bir aile tarafından işletildiğini öğrendik. Araştırmalarımızda
buraya büyük emek veren kişilerden biri olarak
Fatma Hanım’ın ismi karşımıza çıktı. Osmanlı’nın
son dönemlerinden itibaren el değiştiren bu tarihî
dükkân, bizden önceki yaklaşık 60-70 yıllık süreçte
Kastamonulu bir aile olan Salih Güçlü ve oğlu Mustafa
Güçlü tarafından işletilmiş. Döneminde pastadan
şekere kadar çeşitli ürünler üreten aile, bir süre
sonra işletmeyi devam ettirmeme kararı almış. Bu
süreçte, ortağım Mahmut Bey’in yönlendirmesiyle
bizim de yolumuz buraya düştü.
Balat’ın benim için çok önemli bir özelliği var: İnsan
kendisini burada tarihin içinde hissediyor. Ben, İstanbul’un
ruhunu en güçlü biçimde hissettiren yerlerden
birinin Balat olduğunu düşünüyorum. Burada
zaman geçirdikçe bunu daha iyi anlıyorsunuz. Daha
önce geçtiğiniz bir sokaktan tekrar geçtiğinizde bile
farklı bir ayrıntıyla karşılaşıyorsunuz. Aynı yolları
tekrar tekrar yürüseniz bile bu duygu kaybolmuyor.
Balat’ın bu atmosferi beni çok etkiledi. Ardından
dükkânı devralmak üzere görüşme yapmaya karar
verdik. Ben tarih kökenliyim. Tarihi ve mesleki birikimimle buraya baktığımda, hem kültürel bir değer üretmek hem de bize ait geleneksel değerlerden
biri olan akide şekerini yaşatmak istedim. Çünkü
akide yalnızca bir yiyecek değil, aynı zamanda Osmanlı
kültüründe önemli bir yere sahip olan geleneksel
bir şekerlemedir. Günümüzde akide şekeri
üretimiyle uğraşanların sayısının da azaldığını görüyordum.
Tarihçi kimliğimle bu geleneğin tamamen
unutulmasına gönlüm el vermedi. Bu nedenle
unutulmaya yüz tutan akide şekeri geleneğini yeniden
canlandırmaya karar verdim.
Akide şekerine yalnızca bir tatlı değil, kültürel
bir miras olarak yaklaşıyorsunuz. Peki,
geleneksel olarak akide şekerinin nasıl bir
sembolik anlamı var?
Akide, bildiğiniz gibi Arapça kökenli bir kelimedir;
“akid” kökünden gelir. Kelime olarak bağlanma,
bağıtlanma ve sözleşme gibi anlamlar taşır. Osmanlı
döneminde padişahların tahta çıkışlarında
ve ulufe merasimleriyle bağlantılı olarak akide
şekerinin sadakat ve bağlılıkla ilişkilendirildiğine
dair bilgiler bulunmaktadır. Padişaha sunulan akide
şekeri, padişah ile asker arasındaki bağlılığın sembollerinden biri olarak anlatılır. Tarihî kayıtlara
ve anlatılara göre, yeni padişaha sunulan akidenin
belirli bir ağırlıkta olması beklenirdi. Bu ağırlık bazı
kaynaklarda 400 gram olarak verilir. Şekerin daha
düşük bir ağırlıkta olması, yeniçerilerin padişaha
yönelik memnuniyetsizliğinin veya güvensizliğinin
sembolik bir göstergesi olarak yorumlanırdı. Padişahın
kendisine sunulan şekeri kabul edip yemesi
ise karşılıklı güven ve bağlılığın kabul edildiği şeklinde
yorumlanırdı. Akide geleneğiyle ilgili araştırmalarımı
derinleştirdikçe çok ilginç anlatılarla karşılaşıyorum.
Bunlardan biri de IV. Murad dönemine
ilişkin bir rivayet. IV. Murad tahta çıktığında henüz
çocuk yaştaydı ve devlet yönetiminde annesi Kösem
Sultan oldukça etkiliydi.
“1879’dan bu yana
yaşayan Balat’ın tarihî
dokusunda yalnızca
bir dükkânı değil,
unutulmaya yüz tutmuş
bir hafızayı devraldık;
Osmanlı’da padişah
ile yeniçeri arasındaki
sadakatin, güvenin ve
sözleşmenin simgesi
olan akide şekeri
geleneğini, köklerine
sadık kalarak geleceğe
taşıyoruz.”
Rivayete göre yeniçeriler bu durumdan duydukları
memnuniyetsizliği göstermek amacıyla cülus töreninde
akideyi eksik gramajla sundular. Anlatılanlara
göre genç padişah durumu fark etti ancak bunu
belli etmedi. Kendisine bir kırmızı kalem getirtti ve
sunulan şekerin üzerine bir çizgi çekerek geri bıraktı.
Bu hareket, “Ben size güveniyorum ama herkes
kendi sınırını bilsin” şeklinde yorumlanır. Ardından
şekeri yemesi de karşılıklı güvenin devam ettiğini
göstermesi olarak anlatılır. Bu tür anlatıların tarihî
birer rivayet olduğunu da göz önünde bulundurmak
gerekir. Ancak akide şekerinin arkasında yalnızca
bir yiyecek geleneğinin değil, Osmanlı toplumunda
karşılığı bulunan güçlü bir sembolik anlamın da olduğunu
düşünüyorum. Bugün tezgâhımızda sunduğumuz
akide şekeri de bu gelenekten gelen kültürel
mirasın bir parçası olarak yaşamaya devam ediyor
Geleneksel akide dükkânlarında genellikle tarçın,
limon veya fındık gibi klasik tatlara alışkınız.
Ancak siz tezgâhınıza “Neşeli”, “Hüzünlü”,
“Şifa” ve “Gül Baba” gibi hikâyesi olan, farklı
aromalar eklediniz. Klasik bir zanaati modern
damak tadıyla buluşturma fikri nasıl doğdu ve
bu şekerlerin yapım süreci nasıl işliyor?
Akide şekerinin klasik çeşitleri tarçın, fındık, susam
ve limondur. Eskiden vapurlarda satılan bergamotlu,
beyaz ve küçük nane şekerini andıran çeşitleri
de vardı. Ancak endüstrileşmeyle birlikte üretim
biçimleri değişti ve akidenin geleneksel usulleri
zaman içerisinde biraz geri planda kaldı. Yeni nesli
geçmişle buluşturmak ve bu kültürü onlara aktarabilmek
istiyorsanız, onların damak zevkine de hitap
etmeniz gerektiğini düşünüyorum. Biz de “Gençlerimize
akideyi nasıl sevdirebiliriz?” sorusundan yola
çıktık. Şekerlerimize farklı aromalar kazandırmanın
yanı sıra onlara birer karakter ve hikâye vermeye
çalıştık. Mesela “Neşeli” adını verdiğimiz bir şeker
tasarladık. Ağzınıza aldığınızda önce ekşi elma tadını
alıyorsunuz; yemeye devam ettikçe bu ekşilik
yerini tatlı bir lezzete bırakıyor. Biz bu şekeri sabır
kavramıyla ilişkilendirdik. Hayatımız boyunca ilişkilerimizde,
işimizde ve farklı alanlarda çeşitli imtihanlardan
geçiyoruz. Sonunda anlıyoruz ki birçok
şeyin başında sabır geliyor. Sabrettiğinizde sonucun
nasıl güzelleştiğini görüyorsunuz. Bu zanaatin
üretim aşaması da gerçekten sabır ve ustalık gerektiriyor.
Akide şekeri yüksek sıcaklıkta bakır kazanlarda
kaynatılıyor. Kaynayan şeker mermer tezgâha
dökülüyor ve henüz sıcakken hızlı bir şekilde
şekillendiriliyor. Daha sonra makasla kesiliyor veya
elle yuvarlanıyor. Şeker donduğunda ise artık ona
müdahale etmek mümkün değil. Bu nedenle sıcak
şekerin doğru zamanda ve doğru teknikle şekillendirilmesi
gerekiyor. Oklava formuna getirdiğimiz sıcak
şeridi makasla seri bir şekilde kesiyoruz. Geleneksel
üretimde bu yöntem “makas akidesi” olarak
adlandırılıyor. Aromalar da şeker henüz kaynarken
ekleniyor; kazan kaynadıktan sonra artık geri dönüşünüz
olmuyor.
Bir gün imalathaneye gittiğimde ustalarım, “Neşeli
şekerini yapmak isterken bir hata yaptık; kazana
yanlışlıkla portakal ve muz aromasını birlikte attık,”
dediler. Ben de her şeyde bir hayır olduğuna inanarak,
“Vardır bunda da bir hikmet,” dedim. Tadına
baktığımızda ortaya çok lezzetli bir şeker çıktığını
gördük. Bu tesadüfi karışımı, o an yaşadığımız tatlı
şaşkınlığa atıfla “Hüzünlü” olarak adlandırdık. Daha
sonra inovasyon çalışmalarımıza devam ederek
gençlerin sevdiği şeftali, vişne ve yaban mersini gibi
aromalarda alternatifler ürettik. Kahve kültürünü
şekerle birleştirerek Kahve Kremalı akideler yaptık.
Bunun yanı sıra mango, çikolata, süt, karamel
ve portakal gibi farklı tatlarda da ürünler geliştirdik.
Kış ayları için ise karabiber, zencefil, nane, limon,
kuşburnu ve balın bir arada bulunduğu “Şifa” adında özel bir kış şekeri geliştirdik. Bir de bizim için manevi
değeri çok yüksek olan “Gül Baba” şekerimiz var.
Gül Baba, Kanûnî Sultan Süleyman’ın 1541 Budin
Seferi’ne daveti üzerine katıldığı aktarılan Bektaşî
dervişidir ve bugün Budapeşte’de türbesi bulunmaktadır.
Biz de onun anısına gül ve elma aromalı
“Gül Baba” şekerini ürettik. Dükkânımıza gelen Macar
müşterilerimize bu hikâyeyi anlattığımızda, Gül
Baba’yı bildiklerini söyleyerek büyük bir şaşkınlık ve
mutluluk yaşıyorlar. Şekerleri de ülkelerine götürüyorlar.
Biz kökleri Anadolu’ya dayanan köklü bir kültürün
mirasçılarıyız. Böyle derin bir geçmişe sahip
bir kültürün kendine özgü lezzetlerinin de yaşaması
gerektiğine inanıyoruz. Bizim amacımız, bu lezzetlerin
yalnızca geçmişin bir hatırası olarak kalması değil;
gelişerek modern dünyada da karşılık bulması.
Balat Merkez Şekercisi’ne adım attığımızda
sadece tatlı bir koku değil, adeta asırlık bir
atmosfer bizi karşılıyor. İçinde bulunduğunuz
binanın geçmişinden ve yer aldığınız tarihî sokağın,
Çıfıt Çarşısı’nın hikâyesinden bahsedebilir
misiniz?
İşin bir de mekânsal boyutu var. Şu anda içinde bulunduğumuz
dükkânın ve sokağın da kendine özgü
bir hikâyesi bulunuyor. Balat Merkez Şekercisi’nin
geçmişi 1879 yılına uzanıyor, dedik. İçinde bulunduğumuz
tarihî yapının daha eski bir geçmişe sahip
olduğuna ilişkin anlatılar da var. Dükkânın Bizans
döneminde atların bırakıldığı yapılardan biri olduğu
aktarılıyor. Burası yalnızca binasıyla değil, sokağıyla
da yaşayan bir tarih. Bugünkü adıyla Leblebiciler
Sokağı olarak bildiğimiz bu bölge tarih boyunca
farklı isimlerle anılmış. Osmanlı döneminde ise Çıfıt
Çarşısı olarak biliniyordu. “Çıfıt” kelimesi Osmanlı
döneminde Yahudiler için kullanılan bir nitelemeydi.
Balat’ın Yahudi nüfusuyla ve Yahudi esnafıyla olan
güçlü ilişkisi nedeniyle bu çarşı da Çıfıt Çarşısı olarak
anılmış. 1492 sonrasında İspanya’dan Osmanlı
topraklarına gelen Sefarad Yahudilerinin İstanbul’a
yerleşmesiyle birlikte Balat’ın Yahudi nüfusu daha
da güçlenmişti. Geleneksel çarşı düzeninde belirli iş
kollarının aynı sokakta veya aynı bölgede yoğunlaşması
yaygın bir uygulamaydı. Balat’taki Çıfıt Çarşısı
ise Yahudi esnafın yoğunluğu ve farklı türde dükkânların
bir arada bulunmasıyla kendine özgü bir ticaret
alanı oluşturmuştu. “Çıfıt çarşısı gibi” ifadesinin
de bu tarihî ortamla ilişkilendirildiği biliniyor. Biz
de bugün bu tarihî dokunun içinde, 1879’dan günümüze
uzanan şekerci dükkânımızla eski İstanbul’un
çok kültürlü yapısından kalan bu mirası yaşatmaya
gayret ediyoruz.
Günümüzde neredeyse her gıda üretimi fabrikasyona
dönmüşken siz ısrarla butik kalmayı
ve el işçiliğini sürdürmeyi seçiyorsunuz. Dükkâna
gelen eski İstanbullulardan nasıl geri dönüşler
alıyorsunuz?
Balat Merkez Şekercisi’ni devraldığımızda dükkânda
ülkemizde akide denince ilk akla gelen klasik
lezzetler vardı: tarçın, fındık, susam, limon ve
bergamot. Biz de asırlık üretim yöntemine sadık
kalarak, geleneğin özünü bozmadan yeni lezzetler
geliştirdik. Burada hem gelenek hem de üretim
usulü devam ediyor. İmalathanemizde makine kullanmıyoruz;
üretim tamamen el emeğiyle gerçekleştiriliyor.
Biz özellikle üretimi daha zor olan, el
işçiliğinin korunduğu yöntemi sürdürmeyi tercih
ettik. Bu geleneği koruyacak ve butik üretim anlayışımızı
devam ettireceğiz. Dükkâna gelen insanların
yüzündeki ifadeyi görmek ise benim için paha biçilemez.
Yetişkinler, yanlarında torunlarıyla kapıdan girip şekerleri görünce, “İşte bu şekerler benim çocukluğum.
Biz eskiden bakkala gider, bunları tane
tane alırdık. Biz bu lezzetlerle büyüdük,” diyorlar.
İnsanlar burada bir şekeri tadarken aslında kendi
yaşam tarihlerine de kısa bir yolculuk yapıyorlar. Bir
insanın 70-80 yıl önce tattığı bir lezzeti bugün kendi
torununa anlatması ve aktarması, bizim için çok
değerli. İnsanların yüzündeki o tebessümü görmek,
bu işin manevi karşılığını fazlasıyla veriyor. Balat’ın
atmosferi de bu deneyimi daha özel hâle getiriyor.
Bu dükkânı İstanbul’un başka bir semtinde açmış
olsaydık aynı değeri ve anlamı taşıyıp taşımayacağını
bilmiyorum. Ancak burada, bu tarihî sokakta
olması bizim için çok önemli. İyi ki burada kalmışız.
Bir işi gerçekten seviyorsanız onu geliştirmek ve
korumak zorundasınız. Biz şekerlerimizi adeta kendi
çocuklarımız gibi görüyoruz. Şekerleri kutularına
yerleştirdikten sonra çalışanlarıma sürekli, “Aman,
hemen kapağını kapatın; hava alıp nemlenmesinler,”
derim. İşini severek yapmak biraz da böyle bir
şey. Şu anda elimizde çok özel reçetelerimiz var. Bir
yandan da yeni reçeteler üzerinde çalışmaya ve yeni
tatlar geliştirmeye devam ediyoruz.
En çok hangi şekerlerin sevildiğine baktığımızda ise
bunun yaş gruplarına göre değiştiğini görüyoruz.
Bizim bir “klasikçilerimiz” var. Onlar ne yaparsanız
yapın tarçından vazgeçmiyorlar. “Benim damağım
bu, asla vazgeçmem,” diyorlar.
Dükkânımızın çok özel bir müdavimleri var. Bunlardan
birisi, Sultanahmet’te esnaflık yapan, 70 yaşlarında
bir beyefendi. Haftanın iki günü özenle giyinip
tıraşını olduktan sonra buraya geliyor. Önce esnaf
işkembecisine uğruyor, ardından bize geliyor. Hindistan
cevizli ve çikolatalı şekerlerinden alıp cebine
koyuyor ve gidiyor. Haftada iki gün, hiç şaşmıyor.
Ben bu dükkânda yalnızca şeker satmıyorum. Aynı
zamanda bu muazzam insan hikâyelerine ve yaşayan
İstanbul kültürüne tanıklık ediyorum.
Tezgâhın arkasında hem eski kuşaklarla hem
de akideyi hiç bilmeyen gençlerle ve turistlerle
nasıl bir bağ kuruyorsunuz?
Bir gün dükkâna orta yaş ve üzerindeki çok zarif
bir kadın grubu geldi. Onları neşeyle karşıladım
ve şeker ikram etmek istedim. Gülerek, “Gelin, sizi
şekerle kandırayım!” dedim. Tarçınlı mı, elmalı mı,
susamlı mı yoksa portakallı mı istediklerini sordum.
İçlerinden biri tebessüm ederek, “Biz şekerle kandırılacak
yaşı çoktan geçtik, evladım,” dedi. Hep birlikte
güldük. Ne istediklerini sorduğumda ise cevapları
hiç şaşırtmadı: “Tarçınlı.” Tıpkı az önce bahsettiğim
gibi, o kuşak tarçından vazgeçmiyor.
Yeni nesil ise akide şekerini maalesef çok fazla tanımıyor.
Biz de dükkâna gelen gençlere akideyi anlatıyoruz:
Nasıl bir şeker olduğunu, hangi kültüre ait
olduğunu ve neden “akide” olarak adlandırıldığını
söylüyoruz. Bu anlatımı yalnızca gençlere yapmıyoruz.
Dükkânımızı ziyaret eden yabancı turistlere de
rehberleri aracılığıyla bu kültürü aktarıyoruz.
Burası rehberlerin de uğrak noktalarından biri hâline
geldi. Özellikle İtalyan turistlerin ilgisi oldukça
fazla. Yeni nesli, geleneksel yöntemlerle üretilen
akide şekeriyle tanıştırırken onların damak zevkine
uygun meyveli alternatifler de sunuyoruz. Yeşil
elmalı, vişneli ve limonlu çeşitler özellikle seviliyor.
Genel olarak baktığımızda, ekşi aromalara karşı da
ciddi bir ilgi olduğunu görüyoruz.
Yaptığınız işe sevginizi katmanız elbette önemli ama
tek başına yeterli değil. Severek yapmanın ötesinde,
yaptığınız işe inanmanız ve ruhunuzu vermeniz
gerekiyor. Bakır kazanınızı, şekerinizi ve pancarınızı
bir araya getirirken içinizden bir an bile “Bugün de
bu iş hiç çekilmiyor,” diye geçirirseniz, o işin bereketi
ve lezzeti de kaçar. Bence işin birinci kuralı, yaptığınız
şeye gerçekten inanmak, onu büyük bir keyifle
üretmek ve ardından sevginizi katmaktır. Ben meslek
hayatımda merhum Sabri Ülker’in yanında yetiştim.
Ülker, ticaret konusunda adeta bir akademi
gibidir. Sabri Bey bize hep, “Evladım, biz kendimiz
yiyemediğimiz hiçbir şeyi başkasına yedirmeyiz.
Ben yiyebiliyorsam, ancak o zaman başkası da yiyebilir,”
derdi. Biz rahmetliden esnaflığın ve üretimin
bu temel ilkesini öğrendik. Bugün de aynı düsturla
devam ediyoruz.
Dükkânın içindeki o yaşayan ruh ise hiç bitmiyor.
Gün içinde tezgâhın önünde çok güzel, nostaljik konuşmalar
geçiyor:
“Ben iki tane horoz şekeri alayım, evladım.”
“Ah, benim çocukluğum bu şekerler!”
“Savaş Bey, eskiden bu horoz şekerleri düdüklüydü.
Ama düdüğün ötmesi için şekerin bitmesini beklemek
lazımdı. Şeker eriyince böyle öttürürdük.”
“Hayırlı işler, ellerinize, emeğinize sağlık.”
Aslında hikâye burada bitmiyor. Geçmişe özlem duyan
yetişkinlerin anıları, gençlerin meraklı bakışları
ve turistlerin ilgisi arasında, Balat Merkez Şekercisi’nin
tezgâhında akide şekeri nesilleri buluşturmaya
her gün yeniden devam ediyor.
“Fabrikasyona inat bakır
kazanlarda kaynayan,
mermer tezgâhta el emeği
ve sabırla şekillenen asırlık
zanaatimizi korurken;
‘Neşeli’, ‘Hüzünlü’ ve ‘Gül
Baba’ gibi hikâyesi olan
modern reçetelerle akideyi
genç nesillerin ve yabancı
seyyahların damağıyla
yeniden buluşturuyoruz.”


